Een column van Luuk Rijneveld
Afgelopen zomer was ik samen met twee vrienden in Dortmund voor de halve finale van het EK. Bij aankomst was de sfeer direct duidelijk, ook de Duitsers zouden vanavond voor Nederland juichen. Geen wrok om hun uitschakeling, maar juist gastvrijheid en enthousiasme voor hun westerburen – Nederland moest de Engelsen verslaan. Tijdens de Oranjemars zwaaiden opa’s en oma’s vanaf hun balkons en zongen we met honderd man een verjaardagslied voor een Duits jongetje dat die dag negen jaar werd.
De Duitsers waren die avond onze vrienden, vol gastvrijheid en gedeelde vreugde. Maar gisteren, bij de verkiezingen, werd duidelijk dat dat gevoel van saamhorigheid in Duitsland onder druk staat.
“Wir haben so vieles geschafft.Wir schaffen das,” zegt Angela Merkel optimistisch na haar bezoek aan een vluchtelingencentrum in 2015 – een krachtige boodschap die symbool kwam te staan voor de overtuiging dat Duitsland gezamenlijk grote uitdagingen, zoals de vluchtelingencrisis, kon overwinnen.
Maar Wir schaffen das is nu Wir sind das Volk geworden. De AfD maakt al een tijd gebruik van deze slagzin, die de laatste jaren vaak wordt geassocieerd met antidemocratische en rechtspopulistische groeperingen. Waar de leus in 1989 werd ingezet voor democratische hervormingen en inclusiviteit, verdraait de AfD deze nu als een oproep tot afsluiting en uitsluiting van onder andere migranten en pluriformiteit.
Wir verwijst hier exclusief naar het “Duitse volk”, in sterk contrast met Wir schaffen das, waar Wir juist broederschap en gemeenschap uitstraalt. Het geeft een gevoel van verbondenheid en benadrukt het belang van maatschappelijke actie. Dat wij – in dit geval de Duitse bevolking – de problemen die we op ons bord krijgen, aankunnen. Zoals ook broederschap naast vrijheid en gelijkheid stond als de derde pijler van de Franse revolutie in strijd tegen autoritarisme.
Velen zullen zeggen dat Duitsland met dit beleid deze problemen over zichzelf heeft afgeroepen, dat een ongeloofwaardig immigratiebeleid juist heeft gezorgd voor de grote problemen waar Duitsland nu mee kampt. Je moet je alleen wel afvragen met welke reden broederschap ooit door de Franse revolutionairen in het leven is geroepen. Pierre Leroux concludeerde dat broederschap geen passief ideaal was, maar een actief middel voor vrijheid.
Het is dus logisch om te denken dat broederschap vóór de vrijheid komt, en niet pas bij de volkse bevrijding van immigranten en andere zondebokken. Broederschap gaat over samen de schouders eronder zetten en problemen oplossen. Zeker ook bij de hedendaagse uitdagingen van vergrijzing en arbeidstekorten in de zorg en bouw, waar migranten een cruciale rol in spelen. Verandering is altijd mogelijk, maar de Fransen hebben niet gestreden voor uitsluiting en beperking van rechten.
Duitsland bevindt zich momenteel in een onzekere situatie. Het balanceert op de rand van extreemrechts en zou elk moment los kunnen komen van de idealen die het tien jaar geleden nog had: optimisme, daadkracht en collectieve verantwoordelijkheid.
In Beethovens Ode an die Freude (ode aan de vreugde) zingt het koor uit volle borst “Alle Menschen werden Brüder”. Maar tweehonderd jaar na dato is die voorspelling nog geen werkelijkheid geworden. Sterker nog, Europa lijkt verder van dat ideaal verwijderd dan ooit in de afgelopen decennia. Mark Eyskens schreef vlak voor de eeuwwisseling: ‘als de negentiende eeuw de eeuw was van de gelijkheid en de twintigste die van de vrijheid, dan zou de eenentwintigste in het teken komen te staan van de broederlijkheid.’ Maar dit ideaal wordt nu in Duitsland, en straks in de rest van Europa, verwaarloosd. We moeten haastig weer op zoek naar dat verloren ideaal van de Franse Revolutie: broederschap.
Meer van Trias Politica? Check onze social mediakanalen!
