Livia Guldie | Eindredacteur
Democratie wordt vaak omschreven als de ‘minst slechte’ bestuursvorm die we tot nu toe in de geschiedenis hebben geprobeerd. Toch zijn veel mensen opgegroeid met het idee dat democratie goed is en autocratie slecht.
Hoewel mensenrechtenschendingen en onvrijheid vaak voorkomen in niet-democratische landen, betekent dat niet dat de democratie onschendbaar is. Sterker nog, in veel landen staat de democratie hevig onder druk. Hoe populair is deze bestuursvorm eigenlijk nog?
V-Dem Democracy Report 2026 zegt dit over de staat van de democratie:
- Democratie wereldwijd staat op het laagste niveau sinds 1978 (gemiddeld voor burgers)
- De winst van de “derde golf van democratisering” (vanaf 1974) is grotendeels verdwenen
- In West-Europa en Noord-Amerika is het democratisch niveau historisch laag
- Belangrijkste oorzaak: democratische achteruitgang in o.a. de VS
- De VS wordt voor het eerst in meer dan 50 jaar niet meer gezien als liberale democratie
Autocratie vs democratie
- 92 landen in de wereld zijn autocratieën
- 87 landen in de wereld zijn democratieën
- 74% van de wereldbevolking (±6 miljard mensen) leeft in autocratieën
- Slechts 7% leeft in liberale democratieën (±0,6 miljard mensen)
“Great Reversal” (2000 vs 2025)
- Democratie laat in bijna alle aspecten sterke achteruitgang zien
- Vooral de laatste 10 jaar is er een duidelijke terugval
- Vrijheid van meningsuiting is het hardst getroffen (44 landen achteruit)
- Marteling en zware repressie worden vaker gebruikt tegen oppositie (33 landen)
- Nog nooit zoveel landen tegelijk in democratische achteruitgang als nu
Autocratiserende landen
- 44 landen zitten in democratische achteruitgang
- 24 daarvan zijn “stand-alone” gevallen, 20 zitten in een soort omslagfase
- 10 nieuwe landen kwamen hierbij sinds 2025
- In Europa o.a.: Kroatië, Italië, Slowakije, Slovenië en het VK
Hoe dit gebeurt:
- Meest gebruikte methode: censuur van media (73% van landen)
- Tweede grote trend: onderdrukking van maatschappelijke organisaties (68%)
Liberale democratieën
31 landen wereldwijd zijn liberale democratieën, Nederland is daar één van, samen met o.a. Duitsland, Noorwegen, Zwitserland en Japan.
Electorale democratieën
56 landen zijn electorale democratieën, denk aan de VS, Canada, het VK, Polen, Griekenland en Zuid-Afrika.
Electorale autocratieën
57 landen zijn electorale autocratieën, voorbeelden zijn Hongarije, India, Rusland, Turkije en Venezuela.
Gesloten autocratieën
De rest, 35 landen, valt onder gesloten autocratieën, zoals China, Noord-Korea, Saoedi-Arabië, Syrië en Afghanistan.
Overzicht van wereldwijde bestuursvormen
Liberale democratieën in de minderheid: Nederland behoort als liberale democratie bij de selecte groep van 31 landen die het hoogste niveau van democratie hebben.
Het begrip democratie
Het begrip ‘democratie’ omvat volgens de Economist Intelligence Unit een regering gebaseerd op de meerderheidsregel: instemming van burgers; vrije en eerlijke verkiezingen; de bescherming van minderheidsrechten en respect voor fundamentele mensenrechten.
Democratie veronderstelt daarnaast gelijkheid voor de wet, een eerlijk proces en politiek pluralisme. Maar wat is het de keerzijde? Democratie is in de praktijk vaak traag en ingewikkeld: veel debat en besluiteloosheid. Autocratie lijkt soms veel efficiënter: sterke leiders, simpele oplossingen en directe actie.
Maar dat is misleidend. Het kerngevaar van autocratie is dat macht zonder tegenspraak ontspoort: kritiek verdwijnt, angst groeit en de waarheid wordt manipuleerbaar. Zo kan één leider stap voor stap rechten, instituties en uiteindelijk vrijheid uithollen.
Politicoloog dr. Joep van Lit (zegt in NPO Radio 1): een belangrijk zwaktepunt van democratie ligt tegelijkertijd in haar grootste kracht. Democratie is per definitie nooit af en bevindt zich permanent in een staat van crisis: het kan altijd beter functioneren.
Maar anders dan in een dictatuur is dat kritiek op het systeem mogelijk is, wat een proces van zelfcorrectie en voortdurende verbetering oplevert: volgens Van Lit is dat uniek. Democratie zorgt daarnaast voor de meeste geluk, laagste kindersterfte en hoogste economische groei.
Een risico van een democratie is dat het zichzelf, democratisch, omver kan werpen.
Vanaf ongeveer 2005 is volgens Freedom House en V-Dem sprake van een wereldwijde “democratic backsliding”: in veel landen verslechteren persvrijheid, rechterlijke onafhankelijkheid en de kwaliteit van verkiezingen in vergelijkbare mate.
Volgens V-Dem rekken democratisch verkozen leiders de spelregels van binnenuit op, schakelen ze tegenmachten uit en maken ze de democratie ondergeschikt aan hun eigen gelijk.
Democratic backsliding
Hongarije is een voorbeeld: onder Orbán gleed Hongarije af van een liberale democratie (vrije verkiezingen, sterke rechtsstaat, burgerrechten) naar een electorale democratie, en werd in 2017 geclassificeerd als electorale autocratie, waarin ook het gelijke speelveld bij verkiezingen ontbreekt. Vergelijkbare ontwikkelingen worden gezien in India onder Modi, Turkije onder Erdoğan en Polen onder de partij PiS.
Andere voorbeelden van recente autocratische ontwikkeling zijn onder meer Rusland, Rwanda en China. Wanneer dit gebeurt in landen die formeel nog democratisch zijn, spreken we van democratische erosie of “democratic backsliding”.
Nederland 9e plaats van meest democratische landen
De democratie-index, samengesteld door de Economist Intelligence Unit, zette in 2023 Noorwegen op nummer 1 en Afghanistan onderaan van meest democratische landen, Nederland bezette de 9e plaats en de Verenigde Staten stonden op plek 29.
De VS is geen liberale democratie meer
Volgens V-Dem functioneert de Verenigde Staten niet langer als liberale democratie en zet het land op de 51e plek. Het oordeel is vernietigend: Trump volgt het bekende patroon van democratische erosie.
Zijn regering trekt steeds meer macht naar zich toe via presidentiële decreten en corruptie, terwijl het Congres, grotendeels bestaand uit zijn partijgenoten, wegkijkt van zijn verantwoordelijkheid, waardoor de machtenscheiding verder verzwakt.
Daarnaast richt Trump zich op andere tegenmachten zoals rechters, ambtenaren, vrije media en universiteiten.
Zorgwekkende autocratiseringsgolf
V-Dem stelt dat geen enkel land in de bijna twintig jaar durende wereldwijde autocratiseringsgolf zo snel is teruggevallen als de Verenigde Staten tijdens het eerste jaar van Trumps tweede termijn.
Deze ontwikkeling komt niet uit het niets: de Amerikaanse democratie kampt al jarenlang met problemen.
De polarisatie tussen de twee grote partijen en hun achterbannen is enorm, en zorgt ervoor dat de politieke tegenstander als vijand wordt gezien in plaats van als rivaal.
Meer weten over dit onderwerp? Luister naar onze podcast!
In deze aflevering bespreken Livia Guldie en Symen Steege de wereldwijde staat van de democratie. Is de democratie aan het verzwakken en op welke manier? Wanneer spreken we van een volwaardige democratie? Wat maakt een electorale democratie anders dan een liberale democratie en hoe hoog scoren landen op de democratie-index? Ook verdiepen we ons in het verschil tussen democratie en autocratie. We bespreken het allemaal in dé politieke explainerpodcast Trias Lounge!
Over Trias Lounge
Trias Lounge is een politieke podcast van politiek Platform Trias Politica.stv waarin iedere week uiteenlopende politieke onderwerpen langskomen: van partijen en ideologieën tot parlementaire onderwerpen, politici, media en buitenlandse ontwikkelingen. In een informeel en jong gesprek proberen we politieke thema’s helder uit te leggen: met feitelijke definities, extra context, humor en scherpe kritische vragen.
Wij zijn politieke junkies en politiek betrokken studenten, geen alleswetende experts. Daarom baseren we ons op betrouwbare bronnen en proberen we vooral nieuwsgierig, eerlijk en kritisch te blijven.
Input, ideeën en feedback zijn altijd welkom.
Ook interessant:
Volg ook onze social mediakanalen
