Livia Guldie | Eindredacteur.
Pragmatisme: wat is het, en is het misschien wel de beste stroming om politiek te bedrijven?
Wat betekent pragmatisch nu eigenlijk?
- Pragmatisme is een stroming die praktijk en theorie aan elkaar koppelt; ze horen niet los van elkaar, maar vullen elkaar juist aan.
- Simpel gezegd: gericht op de praktijk, niet op mooie theorieën. Focus op: wat werkt, wat haalbaar is, wat nú resultaat oplevert.
- Een pragmatische aanpak is doelgericht, nuchter en realistisch. Het gaat om bruikbare oplossingen die passen binnen de middelen en omstandigheden van dat moment. In het dagelijks leven heet iets pragmatisch als het vooral draait om wat effectief is, boven ‘moraal’.
- Oftewel: minder praten over ideaalbeelden, meer dóen met wat kan.
- Niet zozeer een dogma, maar een werkmethode: ideeën zijn waardevol als ze wérkelijk problemen oplossen. Als ideologie legt het nadruk op resultaten, experiment, en het recht om te veranderen van standpunt wanneer iets niet werkt.
Wat is het duidelijk niet?
- Het tegenovergestelde van pragmatisme zien we als:
- Idealisme → de nadruk ligt op principes en overtuigingen, ook als die in de praktijk lastig uitvoerbaar zijn.
- Dogmatisme → vasthouden aan vaste waarheden of regels, zonder ruimte voor praktische aanpassingen.
- Principalisme → keuzes maken puur vanuit morele of ethische beginselen, ongeacht de haalbaarheid.
Kort gezegd: waar pragmatisme draait om “wat werkt in de praktijk”, draait het tegenovergestelde om “wat klopt volgens onze waarden, overtuigingen of theorie”.
Voorbeeld van pragmatisme
Tijdens de Grote Depressie (jaren ’30) zat de VS in een enorme crisis: massawerkloosheid, failliete banken en diepe armoede. President Franklin D. Roosevelt koos toen voor een pragmatische aanpak in plaats van een ideologische.
Hij voerde de New Deal in, een pakket maatregelen dat:
- banken redde en reguleerde (klassiek liberaal: markt beschermen),
- banenprojecten organiseerde (meer socialistisch: de overheid als werkgever),
- landbouw en prijzen stabiliseerde
- Een begin maakte met sociale zekerheid.
Waarom begon het pragmatisme?
Roosevelt zei letterlijk: “Try something. If it fails, admit it and try something else. But above all, try something.”
Hij keek dus puur: wat werkt nu om mensen en de economie te helpen? Ongeacht of het “links” of “rechts” was.
- Het pragmatisme is ontstaan eind 19e / begin 20e eeuw in de VS als antwoord op overmatige abstractie in de filosofie.
- Charles S. Peirce: begon het pragmatische idee van betekenis-toetsing.
- John Dewey: verbond pragmatisme met onderwijs, democratie en beleidsleren: “leren door doen”.
Waar kunnen pragmatische oplossingen mogelijk werken?
Neem de woningcrisis: wat te doen?
- Pragmatische keuze: “We moeten nú zoveel mogelijk woningen bouwen, desnoods sneller en kleiner, en met minder regels.” (focus op directe oplossing, compromis, haalbaarheid)
- Ideologische/principiële keuze: “We bouwen alleen duurzaam, ruim en betaalbaar, want huisvesting is een grondrecht en mag nooit onder marktdruk of snelheid lijden.” (focus op waarden, principes, lange termijn)
Werkt het altijd?
Toch is er ook wel eens kritiek op pragmatisme. Schrijver Bas Heijne benadrukt bijvoorbeeld dat pragmatisme in de politiek vaak wordt gezien als verstandig en volwassen, maar in werkelijkheid kan het schadelijker zijn dan idealisme: compromissen onder het mom van “realistisch beleid” kunnen leiden tot moreel wrange beslissingen.
Het kan dus ook een masker zijn om pijnlijke compromissen te verhullen, die op de lange termijn ook schade kunnen aanrichten. Dat is niet anders dan een idealistisch standpunt dat politiek misschien minder haalbaar lijkt.
Pragmatisme in de praktijk
- Voordelen: flexibel, minder vastgeroeste ideologische ruzies.
- Nadelen: kan opportunistisch ogen, of waarden opofferen voor wat tijdelijk efficiënt lijkt.
Partijen die op het pragmatisme aansluiten
De ideologie pragmatisme valt niet vaak bij partijen als je ze vraagt om hun ideologie, maar het label ‘pragmatisch’ slaat het meest op partijen die vaak compromissen sluiten, coalities aangaan en beleid bijstellen voor bestuurbaarheid (zoals VVD, D66, CDA, PvdA). Niet-pragmatisch zijn doorgaans partijen met een sterker ideologisch profiel, zoals PVV, SP, Partij voor de Dieren of FvD.
Wat denk jij? Welke Nederlandse partijen zijn vaak pragmatisch en welke niet?
Meer van Trias Politica? Check onze social mediakanalen!
