Livia Guldie | Eindredacteur
Zorg en sociale zekerheid: hoe betaalbaar blijft het?
Het gaat er de laatste tijd veel over: de zorg en sociale zekerheid. Het is de grootste uitgavenpost van de overheid en kost nu eenmaal veel geld. Toch zijn er veel zorgen, ook vanuit politieke partijen. Hoe gaan we dit in de toekomst allemaal betalen?
Wij zochten het voor je uit: hoe hoog zijn deze kosten en is bezuinigen daarom onvermijdelijk?
Fors bezuinigen op de zorg: staat de verzorgingsstaat onder druk?
Uit recente doorrekeningen blijkt dat veel politieke partijen fors willen bezuinigen op zorg en sociale zekerheid. Daarmee komt de bekende verzorgingsstaat onder druk te staan. Verschillende partijen willen de hogere defensie-uitgaven de komende jaren financieren door te snijden in zorg en sociale zekerheid.
Dit blijkt uit doorrekeningen van het Centraal Planbureau (CPB) van de verkiezingsplannen van onder andere VVD, NSC, D66, BBB, CDA, SGP, ChristenUnie, Volt en JA21.
Niet alleen de stijgende defensie-uitgaven spelen een rol. Veel experts waarschuwen dat zorg en sociale zekerheid in hun huidige vorm op termijn niet meer betaalbaar zijn. Op GroenLinks-PvdA en BBB na willen vrijwel alle partijen de geplande halvering van het eigen risico terugdraaien naar 385 euro per jaar. VVD, CDA, JA21 en Volt willen het eigen risico zelfs verhogen.
GroenLinks-PvdA wil juist minder uitgeven aan sociale zekerheid, omdat de partij af wil van het volgens hen ‘ingewikkelde’ toeslagenstelsel.
Eigen bijdragen, basispakket en pensioenen
Sommige partijen pleiten voor een hogere eigen bijdrage in de langdurige zorg en willen minder nieuwe behandelingen opnemen in het basispakket van de zorgverzekering. Dat zou volgens berekeningen 7,7 miljard euro kunnen opleveren.
Ook de pensioenen staan onder druk. VVD, SGP en Volt willen dat ouderen langer doorwerken. Bij VVD, SGP en JA21 gaat het om een verhoging van enkele maanden, terwijl Volt de AOW-leeftijd met een volledig jaar wil verhogen.
Volgens experts lopen de kosten voor zorg en sociale zekerheid inmiddels de spuigaten uit: ze groeien sneller dan de economie. Toch lukt het in Scandinavische landen wél om het systeem betaalbaar te houden. Hoe doen zij dat?
Hoeveel kost de zorg?
In 2024 gaf Nederland 113,5 miljard euro uit aan gezondheidszorg. Dat is ongeveer vijf tot zes keer zoveel als de uitgaven aan defensie, die rond de 20 miljard euro lagen.
Omgerekend komt dit neer op ongeveer 8.610 euro per Nederlander per jaar. De zorg neemt inmiddels zo’n 10% van het bruto binnenlands product (BBP) in beslag en kan, zonder ingrijpen, nog verder doorgroeien.
Zorg en sociale zekerheid: hoe betaalbaar blijft het?
Het gaat er de laatste tijd veel over: de zorg en sociale zekerheid. Het is de grootste uitgavenpost van de overheid en kost nu eenmaal veel geld. Toch zijn er veel zorgen, ook vanuit politieke partijen. Hoe gaan we dit in de toekomst allemaal betalen?
Wij zochten het voor je uit: hoe hoog zijn deze kosten en is bezuinigen daarom onvermijdelijk?
Fors bezuinigen op de zorg: staat de verzorgingsstaat onder druk?
Uit recente doorrekeningen blijkt dat veel politieke partijen fors willen bezuinigen op zorg en sociale zekerheid. Daarmee komt de bekende verzorgingsstaat onder druk te staan. Verschillende partijen willen de hogere defensie-uitgaven de komende jaren financieren door te snijden in zorg en sociale zekerheid.
Dit blijkt uit doorrekeningen van het Centraal Planbureau (CPB) van de verkiezingsplannen van onder andere VVD, NSC, D66, BBB, CDA, SGP, ChristenUnie, Volt en JA21.
Niet alleen de stijgende defensie-uitgaven spelen een rol. Veel experts waarschuwen dat zorg en sociale zekerheid in hun huidige vorm op termijn niet meer betaalbaar zijn. Op GroenLinks-PvdA en BBB na willen vrijwel alle partijen de geplande halvering van het eigen risico terugdraaien naar 385 euro per jaar. VVD, CDA, JA21 en Volt willen het eigen risico zelfs verhogen.
GroenLinks-PvdA wil juist minder uitgeven aan sociale zekerheid, omdat de partij af wil van het volgens hen ‘ingewikkelde’ toeslagenstelsel.
Eigen bijdragen, basispakket en pensioenen
Sommige partijen pleiten voor een hogere eigen bijdrage in de langdurige zorg en willen minder nieuwe behandelingen opnemen in het basispakket van de zorgverzekering. Dat zou volgens berekeningen 7,7 miljard euro kunnen opleveren.
Ook de pensioenen staan onder druk. VVD, SGP en Volt willen dat ouderen langer doorwerken. Bij VVD, SGP en JA21 gaat het om een verhoging van enkele maanden, terwijl Volt de AOW-leeftijd met een volledig jaar wil verhogen.
Volgens experts lopen de kosten voor zorg en sociale zekerheid inmiddels de spuigaten uit: ze groeien sneller dan de economie. Toch lukt het in Scandinavische landen wél om het systeem betaalbaar te houden. Hoe doen zij dat?
Hoeveel kost de zorg?
In 2024 gaf Nederland 113,5 miljard euro uit aan gezondheidszorg. Dat is ongeveer vijf tot zes keer zoveel als de uitgaven aan defensie, die rond de 20 miljard euro lagen.
Omgerekend komt dit neer op ongeveer 8.610 euro per Nederlander per jaar. De zorg neemt inmiddels zo’n 10% van het bruto binnenlands product (BBP) in beslag en kan, zonder ingrijpen, nog ver
AOW en pensioenen: een steeds zwaardere last
Meer ouderen en de koppeling van de AOW aan het minimumloon maken de AOW steeds duurder. De premies dekken de kosten niet volledig, waardoor de overheid moet bijleggen. Dat betekent dat er minder geld overblijft voor andere uitgaven, of dat belastingen moeten stijgen. Zo wordt de AOW een steeds zwaardere last voor de overheidsbegroting.
Tegelijkertijd gaat er enorm veel geld om in pensioenen. Nederlandse pensioenfondsen beheren samen ongeveer 1,6 tot 1,7 biljoen euro, ruim twee keer het jaarlijkse bruto binnenlands product.
Dankzij dit grote pensioenvermogen hebben Nederlandse gepensioneerden een van de hoogste inkomens ter wereld. Samen met de AOW ontvangen de meeste gepensioneerden ongeveer 70 procent van hun voormalige loon, waardoor zij hun levensstandaard grotendeels kunnen behouden.
Een positief gevolg hiervan is dat armoede onder ouderen in Nederland relatief laag is. Minder dan 3 procent van de 65-plussers leeft onder de armoedegrens, terwijl dit in veel andere Europese landen boven de 10 of zelfs 15 procent ligt. Tegelijkertijd zijn de pensioenuitgaven nu al hoog, en de vergrijzing zal die kosten verder opdrijven.
Rond 2060 telt Nederland naar verwachting bijna 5 miljoen 65-plussers, waaronder circa 1 miljoen mensen van 85 jaar en ouder. Het aantal 80-plussers zal in die periode bijna verdubbelen.
Krijgen jongeren later nog wel pensioen?
Voorlopig wel, maar het wordt onzekerder en vrijwel zeker lager dan het pensioen van hun ouders. Jongeren zullen waarschijnlijk langer moeten doorwerken, meer moeten sparen of genoegen moeten nemen met een lager inkomen na pensionering.
Dit hangt ook samen met het feit dat de AOW-leeftijd meegroeit met de levensverwachting.
Hoe ziet de zorg er in de toekomst uit?
In de huidige situatie werkt ongeveer één op de zes à zeven werkenden in de zorg. Volgens toekomstscenario’s van het CPB en het RIVM wordt het, als er niets verandert aan organisatie, productiviteit of preventie, steeds moeilijker om voldoende zorgpersoneel te vinden.
Sommige scenario’s laten zien dat binnen enkele decennia zelfs één op de drie werkenden in Nederland in de zorg zou moeten werken. Dat roept de fundamentele vraag op hoe aan die enorme vraag kan worden voldaan.
Welke oplossingen zijn er?
De mogelijke oplossingen zijn complex en vaak politiek gevoelig. Het gaat om keuzes die weinig populair zijn, maar moeilijk te vermijden lijken.
Zo wordt gedacht aan het hervormen van de zorgverlening, bijvoorbeeld door passende zorg, minder overbehandeling en meer aandacht voor preventie. Ook arbeidsmarktbeleid speelt een rol, zoals het verminderen van deeltijdwerk en het inzetten van technologie en robotica. Daarnaast zijn veranderingen in het pensioenstelsel een optie, net als bezuinigingen op zorg of het verhogen van eigen bijdragen.
Linkse partijen zoals de SP en GroenLinks-PvdA verzetten zich tegen bezuinigingen op de zorg. Zij waarschuwen dat zulke maatregelen vooral lage inkomens, chronisch zieken en ouderen raken, met als gevolg dat mensen zorg gaan mijden. Volgens deze partijen zouden hogere inkomens en vermogens juist meer moeten bijdragen.
GroenLinks-PvdA stelt bovendien dat bezuinigingen het risico vergroten dat goede zorg uiteindelijk alleen toegankelijk blijft voor de allerrijksten.
Politiek en de verzorgingsstaat
In 2013 stelde de koning dat de klassieke verzorgingsstaat voorbij is. Oud-premier Rutte benadrukte vervolgens dat burgers meer zouden moeten participeren, zodat de afhankelijkheid van de overheid afneemt.
Liberale partijen zien een kleinere overheid als oplossing. Minder afhankelijkheid, meer marktwerking en gerichte bescherming van alleen de meest kwetsbaren zouden eigen initiatief en efficiëntie stimuleren.
Sociaaldemocraten kijken hier anders tegenaan. Voor hen is de verzorgingsstaat een verworvenheid die zekerheid en gelijke kansen biedt. Hervormen is mogelijk, maar afbraak ondermijnt volgens hen solidariteit en sociale cohesie.
Waar zijn zorg en sociale zekerheid wél betaalbaar?
Scandinavische landen worden vaak genoemd als voorbeeld van een goed functionerende en betaalbare verzorgingsstaat. Daar lukt het om hoge uitgaven aan zorg en sociale zekerheid te financieren.
Dat doen zij onder meer door hoge belastingen en premies, waarbij hogere inkomens en bedrijven meer bijdragen, maar vrijwel iedereen een substantiële bijdrage levert. Ook is de arbeidsparticipatie hoog, onder meer doordat veel vrouwen werken.
Daarnaast zetten deze landen sterk in op snelle re-integratie van werklozen, met intensieve begeleiding, scholing en ondersteuning om mensen weer aan het werk te krijgen. Efficiënt openbaar bestuur, preventie in zorg en onderwijs en het aanhouden van grote financiële buffers spelen eveneens een belangrijke rol.
Cruciaal is bovendien het hoge vertrouwen in de overheid en in elkaar, wat het draagvlak voor belastingheffing vergroot.
De vraag blijft: is dit een realistisch voorbeeld voor Nederland, of is bezuinigen uiteindelijk toch onvermijdelijk?
Meer van Trias Politica? Check onze social mediakanalen!
